بسمه تعالی
طرح پژوهشی بررسی ویژگیها و تحولات شهر و معماری قزوین
کار فرما: شهرداری قزوین، معاونت معماری و شهر سازی
مجری: پژوهشکده نظر
مدیر طرح: دکتر سید امیر منصوری
شورای راهبری : دکتر علی اکبر سرفراز، دکتر ناصر براتی، دکتر شهره جوادی، دکتر سید مهدی مجابی، دکتر احمد خوشنویس
مسئول هماهنگی: مهندس محمود تیموری
مسئول گزارش هویت معماری: مهندس محمد رضا مهربانی
مسئول گزارش سیر تحول شهر: مهندس احسان دیزانی
طرح موضوع به گواهی تاریخ ، سرزمین قزوین همواره یکی از نقاط برجسته و کانون های مولد فرهنگ و تمدن گران سنگ ایران زمین بوده است. نام دانشمندان کوچک و بزرگی که از دوران صدر اسلام تا روزگار معاصر بر تارک شهر قزوین درخشیده و این شهر را بعنوان مهد فرهنگ و دانش در حافظه تاریخ جاودان کرده اند، شاهد و گواه این مدعاست. کثرت آثار ثبت شده و ثبت نشده تاریخی مربوط به دوره های مختلف ، از قرن های پیش از میلاد مسیح تا دوره قاجار، همگی نشان می دهند که این شهر سهم زیادی در تاریخ تمدن ایران داشته است.
اما آنچه که تاکنون برای قاطبه فرهنگ دوستان و پژوهشگران و حتی مردم و اهالی خود این شهر پوشیده مانده است، ویژگی های تمدنی از جمله هنر و معماری این شهر پرسابقه است. شهری که قطب و کانون علم و فرهنگ در دوره های مختلف بوده، چه وصفی داشته است ؟سازمان فضایی، عناصر اصلی شهر و استخوان بندی آن چگونه متحول شده است؟ نقش و موقعیت جغرافیای سیاسی آن در دوره های مختلف چه بوده است؟ این پرسشها و سوالات دیگری از این دست تا کنون بی پاسخ مانده و در ذهن علاقمندان به تاریخ فرهنگ و تمدن ایرانی پاسخی نیافته است.
بطور حتم هنر و معماری شهری که علاوه بر سابقه طولانی مرکز و کانون تمدن و محل رخداد ها و پرورش نخبگان فراوان بوده است، دارای مشخصات خاص و تعریف شده ای بوده است.
معماری و شکل شهر و هنر محصولات فرهنگی هستند و انتظار می رود در هر حوزه زیستی که فرهنگ قدرتمندی وجود داشته نمونه های بدیعی را آفریده باشد..
آنچه که در این پژوهش مورد پیگیری عالمانه و محققانه قرار می گیرد، شناخت ویژگی های اصیل هنر و تمدن شهر قزوین بعنوان یک شهر تاریخی – فرهنگی است.
اهمیت و ضرورت پژوهش
عمده ترین دلیلی که در بیان اهمیت و ضرورت پژوهشی فراگیر و جامع در زمینه هنر، معماری و تاریخ شهرسازی یک شهر تاریخی همچون قزوین می توان ذکر کرد، نقش سازنده و موثر شناخت تاریخ در ترسیم «هویت شهر» است. هویت شهری امروزه تا بدانجا اهمیت یافته که می توان آنرا راهبردی ترین موضوع در تعیین مسیر رشد و توسعه همه جانبه شهرها دانست. هر چند بر سر ماهیت و چیستی آن بحث ها و نظرها فراوان است ولی عموم صاحب نظران هويت شهری را ، داراي مراتبي از اتصال به تاريخ فرهنگ و تحولات گذشته ميشناسند.
شهر، تبلور تاريخ و تمدن اجتماعي است كه در آن زندگي ميكند. حاصل قرنهاي طولاني انديشه و دستاورد تلاشهاي گوناگون يك تمدن است كه هر يك سهمي خاص در شكل بخشيدن به محيط شهري دارد. حد ارتباط شهر با مفاهيم و انديشهها آنچنان زياد است كه امروز به راحتي و بدون آن كه تعجبي برانگيزد ميتوان از شهر اسلامي، شهر قرون وسطي، شهر ایرانی و امثال آن سخن گفت. چيزي كه در تاريخ تحولات شهرها نيز تصديق شده است.
هويت شهر از جمله، با مشخصات كالبدي و ظاهري آن ادراك ميشود. نشانهها و نمونههاي آن در تاريخ و در سفرنامهها بسيار است. نسلهاي متوالي، در فضايي كم و بيش مشابه زيستهاند و خاطرات آنها از صورت محيط زيستشان، اغلب مشترك است. كوچههاي پر پيچ و خم و پر رمز و راز، با سايه روشنهاي متوالي كه در هر پيچ خود، نشانهاي در انتهاي مسير دارد، فضايي خاطرهانگيز را ميآفريند كه گذر زمان بر نسلهاي مختلف، از آن يادماني مشترك در ميان همه آنها ميآفريند و اين چنين است كه كودك امروزي، خود را با پدر و اجدادش، داراي خاطرات مشترك از محيطزيست و لاجرم با هويت ميانگارد، هر چه در كم و كيف خاطرات ياد شده نقصان افتد، از شدت اشتراك ذهني و مفهومي نسلهاي گوناگون كاسته ميشود. در نتيجه آن اجتماع جديد، خود را كم خاطره از تاريخ و به تبع آن بيهويت خواهد شناخت.
شهر هاي تاريخي ايران هر يك داراي سيماي با هويت مشخص و متمايز از ديگري و در عين حال متحد بوده اند ولي شهر هاي معاصر ما فاقد هويتي معين و متحد هستند.
موضوع هویت دارای ابعاد مختلف و متنوع است. بگونه ای که از نقش و نگارهای سنتی و بن مایه های تزیینی خرد مقیاس گرفته تا جنبه های کلی چون نحوه ترکیب عناصر طبیعت با ساختار شهر، را میتوان بعنوان احیای هویت شهری مورد استفاده قرار داد.
از این روست که شناخت هویت شهری با سابقه ای چون قزوین بررسی همه جانبه و شناخت ویژگی های تاریخی آثار تمدنی را در مقیاس های مختلف و در دوره ها و برهه ها ی گوناگون تاریخ ضروری می سازد.
بعد از موضوع «هویت شهری» که بعنوان کارکرد اصلی این پژوهش می تواند مطرح باشد، ثمره دیگر آن ارتقای دانش و شناخت عمومی نسبت به جنبه های مغفول تاریخ هنر و تمدن است. ویژگی و صبغه تاریخی هنر و فرهنگ ایرانی بیشتر با خصوصیات و ویژگی های شهرهای حاشیه کویر همچون اصفهان، یزد و کرمان شناخته شده است و متاسفانه جنبه های ارزشمند دیگر تمدن ایرانی که در شهرهای غیر از ناحیه کویری و مرکزی ایران نظیر قزوین، نهفته اند، مورد غفلت واقع شده است. این نکته بر اهمیت شناخت و معرفی هنر و تمدن شهر قزوین می افزاید.
هویت تاریخی شهر قزوین امروزه در زیر سایه ویژگی های دیگر این شهر، از جمله موقعیت جغرافیایی و نزدیکی به مرکز نقش صنعتی و وجود شهرک ها و کارخانه های مهم صنعتی و یا کشاورزی و باغداری پررونق آن جلوه ای ندارد و کمتر کسی است که با شنیدن نام قزوین، شهری تاریخی و با سابقه غنی فرهنگ و هنر در ذهنش تداعی شود.
اهداف پژوهش
• شناخت هویت تاریخی شهر قزوین
• معرفی ارزشهای فرهنگی –هنری آثار تاریخی شهر قزوین
• جمع بندی و ارائه ویژگی های اختصاصی هنر و تمدن قزوین
• بستر سازی برای توسعه شهری هماهنگ با هویت تاریخی شهر
فرضيه پژوهش
قزوين به مثابه شهري که از دوران ايران باستان تا کنون آثار فرهنگ و تمدن را در خود جاي داده، قابلیت آن را دارد تا به عنوان يکي از تجربه هاي تمدن ايران به طور مستقل مورد بررسي، تحليل، معرفی و تبليغ قرار گيرد. از اين رو مي توان در پرتو تحليل تاريخ تحولات شهر و معماری قزوين به ابعاد اختصاصي هنر و تمدن قزوين در چارچوب تمدن ايران پرداخت.
مراحل اصلی تحقیق: با توجه به فرضيه فوق داير بر وجود ویژگی واحد و نظام مند در زمينه تاریخ فرهنگ و تمدن شهر قزوين، مطالعات می تواند در پنج بخش مستقل و جداگانه در دستور قرار گيرد:
1. قزوین در دوران باستان
2. سير تحول شهر قزوين
3. منظر شهر تاریخی قزوین
4. هویت معماري قزوين
5. الگوی مسکن سنتی قزوین
6. نقوش و تزیینات معماری قزوین