فصلنامه علمي - تحقیقی
مرکز تحقيقات هنر، معماري و شهرسازي نظر
سال پنجم، شماره نهم، بهار و تابستان 1387
زمینه انتشار : پژوهش های نظری هنر

صاحب امتیاز و مدير مسوول دكتر سيد امير منصوري

هيئت تحريريه
دکتر علاء الدین آذری / استاد گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه تهران
دکتر صادق آیینه وند / استاد گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس
دكتر ناصر براتي/ استادیار گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بين المللي امام خميني
دکتر احمد تمیم داری / دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی
دكتر شهره جوادي/ استادیار گروه مطالعات عالی هنر، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران
دكتر سيد عبدالهادي دانشپور / استادیار گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ايران
دکتر رضا داوری / استاد گروه فلسفه، دانشکده ادبیات، دانشگاه تهران
دکتر علی اکبر سرفراز / استاد باستان شناسی، دانشگاه تهران
دكتر شريف مطوف / استادیار گروه بازسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهيد بهشتي
دكتر سيد امير منصوري / استادیار گروه معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران
دكتر احمد ميرزاكوچك خوشنويس / استادیار گروه مرمت بناهای تاریخی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بين المللي امام‌خميني
دكتر عليرضا نوروزي طلب / استادیار گروه مطالعات عالی هنر، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران
دکتر جواد نیستانی / استادیار گروه باستان شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس

سردبیر
دکتر عليرضا نوروزي طلب

امور اجرايي : لیلا زمانی
طراح نشان و خوشنويس : دکتر صداقت جباري
ویراستار بخش انگلیسی : دکتر بهرام آجورلو

* آراء و نظرات مندرج در اين فصلنامه، الزاماً بيانگر رأي و نظر"باغ نظر"نيست و نويسندگان، مسئول مقالات خود هستند. عودت مقالات دریافتی امکان پذیرنیست.
* داوری مقالات نشریه با توجه به موضوع، به وسیله هیئت داوران نشریه انجام می گیرد.
نشانی : تهران. خيابان آزادي. خيابان دكتر قريب. شماره 23. صندوق پستي : 669-13145
پست الكترونيكي فصلنامه : bagh-nazar@nazar. ws
تلفن : 66435985 فكس : 66915830
چاپ و صحافی : ایران چاپ
تيراژ : 2000 قيمت : 2000 تومان 

بررسی چگونگی بکارگیری مفاهیم و آداب سنتی- آیینی در خلق فضاها و آثار معماران معاصر ژاپن
مهندس آرین امیرخانی، مهندس احسان رنجبر، دکتر محمدرضاپورجعفر 

تصویرباغ و عناصرمنظر در قرآن با تاکيد بر سوره الرحمن
دکتر محمدرضا پورجعفر، مهندس بهزاد وثيق

بررسي و تحليل تزيينات معماري در «مجموعه گنجعلي¬خان» شاهكاري از هنر عصر صفوي در كرمان
دکتر شهره جوادی

نگاهی تحلیلی به شاخصه های معماری منظر مدرن و الگوهای آموزشی آن
مهندس محمد شریف شهیدی، دکتر مجتبی انصاری ، مهندس مهزاد یالپانیان 

فرایند طراحی معماری منظر، از گذشته تا امروز
دکتر محسن فیضی ، مهندس مهدی خاک زند

منظر، مکان، تاریخ
ترجمه : مریم السادات منصوری

بخش انگلیسی

بررسی چگونگی به¬کارگیری مفاهیم و آداب سنتی- آیینی در خلق فضاها و آثار معماران معاصر ژاپن
مهندس آرین امیرخانی/دانشجوی کارشناسی ارشد معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران Aryan_Amirkhani@modares. ac. ir
مهندس احسان رنجبر/ /دانشجوی دکترای معماری ومدرس گروه طراحی شهری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران e_ranjbar61@yahoo. com
دکتر محمدرضاپورجعفر/ دانشیار گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران pourja_m@modares. ac. ir

چکيده
سرزمين ژاپن در طول تاريخ ردپاي حضور اديان و آئين هاي متفاوتي بوده است. آئين کهن، شينتو، بوديسم، آئين کنفسيوس و تائوئيسم اديان اوليه ژاپن بوده که زمان شکل گيري آنها از 6000 سال قبل از ميلاد تا قرن هفتم ميلادي است. متناسب با اين سابقه کهن، ژاپن داراي پيشينه اي غني از معماري سنتي-آئيني بوده و مفاهيم و فضاهاي متفاوتي در طول زمان متناسب با اين آيين ها و سنت ها شکل گرفته است. به گونه اي که معماري سنتي-آئيني ژاپن داراي اصول تعريف شده اي در طراحي فضاي معماري است. چگونگي ايجاد پيوند با معماري گذشته در سرزمين هايي که داراي سابقه اي کهن از معماري سنتي مي باشند، همواره به عنوان يکي از دغدغه ها و به بياني ديگر چالش هاي معماري معاصر چنين سرزمين هايي مطرح بوده است. در ژاپن نيز به دليل آميختگي اصول و آئين هاي مذهبي با زندگي مردم در طول زمان لزوم توجه به اين پيوند توسط معماران معاصر ژاپن احساس شده است. در اين ميان سه تن از معماران معاصر ژاپن يعني کنزو تانگه، فوميهيکو ماکي و تادائو آندو، که تنها معماران ژاپني برنده جايزه بين المللي پريتزکرز بوده اند، بيش از ديگران در آثارشان به اين امر توجه داشته اند. لذا تحليل اين دست از آثار اين سه معمار مي تواند زمينه چگونگي تبلور مفاهيم و فضاهاي سنتي-آئيني در معماري معاصر ژاپن را فراهم آورد.
روش تحقيق در اين نوشتار تحليل تطبيقي پروژه هاي خاص اين سه معمار با مفاهيم و اصول فضاسازي معماري اديان و آئين کهن ژاپن مي باشد. نتيجه اين رويکر تحليلي حکايت از آن دارد که به دليل وجود مفاهيم مشخص غيرکالبدي در معماري کهن ژاپن، معماران معاصر زمينه ارائه اين مفاهيم در کالبدهاي مختلف را دارا بوده اند. همچنين به نظر مي آيد که فوميهيکو ماکي و تادائو آندو بيشتر داراي رويکرد محتوا گرا و مفهوم گرا نسبت به معماري گذشته ژاپن بوده و در مقابل کنزو تانگه بيشتر از اين دو معمار داراي رويکرد فرم گرا در ارتباط با معماري کهن ژاپن بوده است. تحليل کرنولوژيک آثار اين معماران نيز نشان مي دهد که با وجود تاثير پذيري هر سه معمار از لوکوربوزيه، به خوبي توانسته اند پيوند با معماري سنتي-آئيني سرزمين خود را حفظ کنند.

واژه های کلیدی
معماري سنتي- آئيني، کنزو تانگه، فوميهيکو ماکي، تادائو آندو


تصویر باغ و عناصرمنظر در قرآن با تاکيد بر سوره الرحمن
 محمدرضا پورجعفر/دانشیار. دانشکده هنر و معماری. دانشگاه تربیت مدرس pourja_m@modares.ac.ir 
بهزاد وثيق/دانشجوی دکتری. دانشکده هنر و معماری. دانشگاه تربیت مدرس vasiq@modares.ac.ir


چكيده
در بينش اسلامي توجه به چگونگي جهان پسين در دامنه وسيعي از منابع، از متون اوليه آن تا منابع عرفاني و احاديث و ادعيه توجه خاص دارد. يكي از موضوعات، روايت معاد و بهشت است كه در جايجاي قرآن از آن نام برده شده است. سوره الرحمن در اين بين، به¬علت توصيفات بديع از باغ ابدي بهشت، جايگاه ويژه¬اي يافته است.
در اين مقاله، ابتدا با مطالعه پيشينه عناصر اصلي باغ اسلامي مانند درخت، آب و ...در تمدن¬هاي گذشته به اسطوره¬شناسي اين عناصر به¬ مثابه عناصري در ارتباط با امري قدسي، پرداخته مي¬شود. پس ازآن با مطالعه برروي ديدگاه حكمت اسلامي در مورد عناصر مذكور در قرآن و نمونه¬هاي باغ اسلامي، سعي شد تا به¬مفهوم حكمي بهشت نزديك شده و سپس با جستجو در متن قرآن و توجه ويژه به سوره¬الرحمن، تفاسير مربوط¬به اين سوره مورد مطالعه قرار گرفت.
از كليت مطالب مي¬توان به اين جمع¬بندي رسيد كه تصوير باغ در سوره¬الرحمن بر اصول و عناصر منظري خاص تكيه دارد. توصيفات قرآني از اين عناصر، چگونگي ارتباط آن با هم و حكمتي كه در لواي آن وجود دارد، شكل خاصي از باغ را ترسيم مي¬كند كه نمونه آن را مي¬توان در باغات اسلامي تا به امروز ديد.

واژه هاي كليدي
سوره¬الرحمن، باغ، بهشت، عناصر منظر.


بررسي و تحليل تزيينات معماري در «مجموعه گنجعلي¬خان»شاهكاري از هنر عصر صفوي در كرمان
شهره جوادی/استاديار گروه مطالعات عالی هنر، پرديس هنرهاي زيبا؛ دانشگاه تهران و عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات نظر
Javadi1336 @gmail. com

چكيده مجموعه گنجعلي¬خان در كرمان كه از زيباترين نمونه هاي معماري و تزئينات عصر صفوي در ايران مي‌باشد، شامل ميدان وسيعي است كه به سراي گنجعلي¬خان مشهور است. بناهايي مانند كاروانسرا، مسجد، حمام، آب انبار و ضراب¬خانه در چهارگوشه ميدان قرار دارند و گرداگرد ميدان را بازار احاطه كرده است. هريك از بخش¬هاي اين مجموعه به نوبه خود اثري ارزشمند از معماري و انواع تزيينات دوره صفوي را به نمايش گذاشته است. كاروانسرا با ساختمان دو طبقه و حياط مصفا داراي تزيينات تركيبي از آجر و كاشي است كه از نظر ظرافت در نقش¬پردازي نسبت به ساير نمونه هاي صفوي كم نظير است. هم چنين تنوع در انواع نقوش گياهي، هندسي، نقش¬هاي انساني و حيواني، تاثيرات هنر شرق و غرب در كنار نقش¬هاي اصيل ايراني با ظرافت و هماهنگي كامل اجرا شده است.
در حمام و آب انبار آثار قابل توجهي از آجركاري و نقاشي روي گچ ديده مي شود كه با نقش¬هاي ساير بناهاي صفوي در اصفهان و ساير شهرهاي ايراني متفاوت است. مانند نقاشي¬هاي سقف چهارسوق بازار و سردر حمام كه شامل موضوعات طبيعت¬گرا و خيالي از نقاشي¬هاي عاميانه مي‌باشد. نقاشي¬هاي مسجد گنجعلي¬خان نيز استثنايي است كه در جاي ديگري راجع به آن بحث خواهد شد.
كتيبه خط ثلث با امضاي رضا عباسي نقاش و خطاط مشهور عصر صفوي از ويژگي¬هاي تزيينات كاروانسرا است،كه زيبايي اين سردر را صد چندان نموده است. بيشتركاشي¬کاري¬هاي اين مجموعه معرق¬كاري است كه به¬¬نحوي دلنشين با آجركاري همراه شده است. در حالي¬كه كاشي هفت رنگ نيز با انواع نقش¬هاي گياهي، هندسي و اندام¬های انسانی زينت بخش تزيينات حمام مي¬باشد. 

واژه های کلیدی عصر صفوي. گنجعلي¬خان. تزيينات.كاشي¬كاري. رنگ. نقوش استثنايي. كاروانسرا. حمام. آب انبار. 

نگاهی تحلیلی به شاخصه های معماری منظر مدرن و الگوهای آموزشی آن
محمدشریف شهیدی / پژوهشگر دکتری مهندسی معماری دانشگاه تربیت مدرس shahidi_amir@yahoo.com
مجتبی انصاری/دانشیار دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس ansari_m@modares.ac.ir
مهزاد یالپانیان /کارشناسی ارشد مهندسی معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات Mahzad2152@yahoo.com


چکیده
طراحی محیط و خلق مناظر جدید به فرایندی علمی و خلاق نیازمند است. بر این اساس تواناییهای طراحان محیط و منظر، ایشان را قادر به رسیدن به نتایج مناسبتری نسبت به معماران، هنرمندان، طراحان شهری، زیست‌شناسان، بوم‌شناسان و سایرین در حل مسائل مربوط به محیط می سازد. برای رسیدن به این مهم، آموزش دهندگان طراحی محیط، باید تعادلی بین راهکارهای ارائه شده توسط برنامه ریزی محیط ومنظر و خلاقیتهای موجود در فرایند آفرینش اثر معماری ایجاد کنند تا در ضمن آنکه فراگیران در محیطی خلاق به آفرینش اثر هنری خود ادامه می دهند، ملزومات اجرایی طراحی محیط را نیز مدنظر قرار داده و طراحی آنها مطابق با واقعیات موجود باشد. بر این اساس است که مقاله حاضر، ضمن بیان تعاریف طراحی محیط و منظر و نگاهی به الگوهای گذشته در فرایند طراحی محیط، به بیان ضرورت آموزش معماری منظر بر مبنای عوامل ذکر شده می پردازد. در این راستا با سرمشق‌هایی از "روش چند لایه ای" مک هاگ در یافتن پتانسیلهای محیطی و کاربست دیاگرامهای وابسته در پروژه هایی اجرایی، به بیان پیشنهاداتی در زمینه آموزش طراحی محیط ومنظر پرداخته خواهد شد. 

واژه های کلیدی
طراحی محیط و منظر، برنامه ریزی منظر، آموزش، معماری.


فرایند طراحی معماری منظر، از گذشته تا امروز

دکتر محسن فیضی/استادیار دانشگاه علم و صنعت ایران، دانشکده معماری و شهرسازی mfaizi@iust. ac. ir
مهندس مهدی خاک زند/دانشجوی دکتری معماری، دانشگاه علم و صنعت ایران mkhakzand@iust. ac. ir

چکیده
پرسش¬هاي اساسي طراحي، نمي تواند از طريق هر تلاشي در جهت ايجاد فرآيند طراحي به صورت علمي توضيح داده شود، بلکه بيشتر از طريق آزمايش کردن نتايج طراحي نسبت به مطالعات علمي، توضيح داده مي شود. در دهه هاي اخير تلاشهاي فراواني در جهت بهبود فرايندهاي طراحي (بخصوص در حوزه معماري و طراحي صنعتي) صورت پذيرفته است. گرچه اين تلاشها در حوزه معماري منظر کمتر به چشم مي خورد. تاكنون (بجز چند مورد اندک) فرايند دقيق و سيستماتيك از طراحي منظر گزارش نشده است و بيشتر فرايندها به نحوه اجرا يا بخشي از طراحي اشاره دارند. اغلب فرآيند طراحي به صورت مجموعه‌اي از بخش‌هاي مجزا به تصوير کشيده مي شود که در مجموعه‌اي متوالي به دنبال هم مي آيد. بعضي از معماران براي فرايند طراحي منظر يك الگوي چرخشي را پيشنهاد مي كنند. اين چرخش گام هاي سازمان يافته الگوي ترتيبي در فرآيند طراحي مي باشد.
به هر حال تعاریف متعدد از معماری منظر حاکی از آن است که توسط افراد مختلف (حتی غیر حرفه ای ها) ارایه شده است. رویکردهای متفاوت در ان تعاریف می تواند نشان دهندهء وسعت این رشته باشد که گاهی از ذوق و سلیقهء شخصی آغاز می شود و گاهی نیز پایه های علمی آن چنان قوی و محکم است که تصوری شود نمی توان به هیچ عنوان ار آنها عدول کرد. در این مقاله نیز پس از مرور مبانی مربوط به طراحی منظر و فرایند آن تلاش شده تا دو رویکرد اساسی SAD و PAKILDA به تحلیل گذاشته شود.
 
واژگان کلیدی
معماری منظر- فرایند طراحی منظر- روش طراحی منظر- تئوری معماری منظر- SAD- PAKILDA



منظر، مکان، تاریخ اصل مقاله با عنوان Paysage, milieu, histoire در کتاب Cinq propositions pour une théorie du paysage آمده است.

ترجمه : مریم السادات منصوری/کارشناس معماری maryamansouri@gmail.com

اُگوستَن بِرک (Augustin Berque)، استاد مدرسه مطالعات عالیه در علوم اجتماعی پاریس است. وی یکی از نظریه پردازان شناخته شده در حوزه منظر می باشد و تألیفات متعددی در این زمینه دارد. مطالعات بِرک در حوزه فرهنگ شرق و مسئولیت وی در مرکز مطالعات ژاپن معاصر در مدرسه مطالعات عالیه، تأثیرات زیادی از رویکرد منظرین فرهنگ شرق (چین و ژاپن) در نظریه های وی برجای گذارده است.
کتاب "پنج پیشنهاد برای یک نظریه منظر" که این مقاله از آن برگرفته شده، مجموعه آرای گروه اساتید برنامه ریز و اداره کننده لابراتوار منظر در دانشکده معماری لاویلت و مدرسه مطالعات عالیه پاریس است و که با مدیریت اُگوستَن بِرک تنظیم شده است.

منظر ها و گمان ها در دوران جواني، حین آماده سازي تزي با مضمون استعمار جزيره بزرگ " هوکايدو"، واقع در شمال ژاپن، تردید هایی در مورد مناظر ذهنم را مشغول كرد. اولين سفر من به تنگهPerouse بود که در زبان ژاپني به آن aya می گویند در فصل تابستان، در اين نواحي هوا بسیار خنک می شود و کشت برنج امکان ندارد و در نتیجه، اغلب روستايیان به دام پروری و تولید لبنيات روی می آورند. هر چه از دره Teshio به سمت شمال پایین برویم، از تعداد شاليزارها کاسته می شود تا جایی که دیگر اثری از آن دیده نمی شود و جز مزارع یونجه و چغندر و ذرت و گاوهاي هولشتاين شاد و زيبا، چیز دیگری به چشم نمي خورد. به قول معروف، منظری چوپاني. البته در کتابچه راهنما نوشته بود بعد از عبور از اين مكان، "ديگر شاليزاري به چشم نمي خورد و منظر، مالیخولیایی مي شود."






**
*